Çıkar Çatışması

Çıkar Çatışması Politikası

The Journal of Artificial Intelligence and Human Sciences (YZIB); araştırma, hakem değerlendirmesi ve yayın süreçlerinin tüm aşamalarında şeffaflığın, nesnelliğin, tarafsızlığın ve bilimsel bütünlüğün korunmasını amaçlamaktadır.

Çıkar çatışması; kişisel, mesleki, mali, kurumsal, akademik, düşünsel veya diğer ilişkilerin bir kişinin makaleye ilişkin değerlendirme, karar veya eylemlerini etkileyebileceği ya da makul biçimde etkiliyor olarak algılanabileceği durumları ifade eder.

Çıkar çatışmasının bulunması tek başına etik ihlal anlamına gelmez. Ancak ilgili tüm çıkar ilişkilerinin açık biçimde beyan edilmesi, editörlerin, hakemlerin, yazarların ve okuyucuların bu ilişkilerin olası etkilerini değerlendirebilmeleri açısından gereklidir.

Bu politika yazarlar, hakemler, editörler, editör kurulu üyeleri ve yayın sürecinde görev alan diğer kişiler için geçerlidir.

1. Yazarların Çıkar Çatışmaları

Yazarlar, araştırmanın tasarlanmasını, yürütülmesini, yorumlanmasını, raporlanmasını veya yayımlanmasını etkileyebilecek ya da etkiliyor olarak algılanabilecek tüm ilişki, durum ve çıkarlarını beyan etmek zorundadır.

Olası çıkar çatışmaları bunlarla sınırlı olmamak üzere aşağıdakileri içerebilir:

  • istihdam veya danışmanlık ilişkileri;

  • mali çıkarlar;

  • araştırma hibeleri, fonlar, sponsorluklar veya diğer mali destekler;

  • hisse, pay veya diğer finansal yatırımlar;

  • patentler, patent başvuruları, lisanslar veya fikrî mülkiyet hakları;

  • ücretli danışma veya kurul üyelikleri;

  • konuşma veya danışmanlık ücretleri;

  • kurumsal bağlantılar;

  • yakın mesleki ilişkiler;

  • kişisel veya ailevi ilişkiler;

  • akademik rekabet veya anlaşmazlıklar;

  • danışmanlık, tez danışmanlığı veya mentorluk ilişkileri;

  • araştırma iş birlikleri;

  • çalışmayla ilgili siyasi, düşünsel veya örgütsel bağlantılar ve

  • tarafsızlığı etkileyebilecek veya etkiliyor olarak algılanabilecek diğer ilişkiler.

Yazarlar, söz konusu çıkarların araştırmayı fiilen etkilediğini düşünmeseler dahi ilgili olabilecek ilişkilerini beyan etmelidir.

2. Çıkar Çatışması Beyanı

YZIB'e gönderilen tüm makalelerde Çıkar Çatışması Beyanı (Conflict of Interest Statement) bulunmalıdır.

Herhangi bir çıkar çatışması yoksa aşağıdaki ifade kullanılabilir:

Çıkar Çatışması: Yazarlar herhangi bir çıkar çatışması bulunmadığını beyan eder.

Bir veya daha fazla çıkar çatışmasının bulunması durumunda ilişkinin niteliği açık ve yeterli ayrıntıyla belirtilmelidir.

Örneğin:

Çıkar Çatışması: Yazar A, [kuruluş] tarafından araştırma desteği almıştır. Yazar B, [kuruluş] için danışmanlık yapmaktadır. Diğer yazarlar herhangi bir çıkar çatışması bulunmadığını beyan eder.

Sorumlu yazar, tüm yazarların çıkar çatışması beyanlarının doğru ve eksiksiz olmasını sağlamaktan sorumludur.

3. Fonlama ve Mali Destek

Yazarlar araştırmayla ilişkili tüm fon ve mali destek kaynaklarını açıklamak zorundadır.

Uygun olduğu durumlarda aşağıdaki bilgiler belirtilmelidir:

  • fon sağlayan kuruluş;

  • proje veya hibe numarası;

  • kurumsal destek;

  • ticari sponsorluk ve

  • diğer ilgili mali katkılar.

Ayrıca fon sağlayan kuruluşun aşağıdaki süreçlerde herhangi bir rolü bulunup bulunmadığı açıklanmalıdır:

  • araştırmanın tasarımı;

  • veri toplama;

  • veri analizi;

  • sonuçların yorumlanması;

  • makalenin hazırlanması ve

  • makalenin yayımlanmak üzere gönderilmesi kararı.

Fon sağlayıcının bu süreçlerde herhangi bir rolü bulunmuyorsa uygun durumlarda bu husus da belirtilmelidir.

4. Mali Olmayan Çıkar Çatışmaları

Çıkar çatışmaları yalnızca mali ilişkilerle sınırlı değildir.

Mali olmayan çıkar çatışmaları aşağıdakileri içerebilir:

  • yakın kişisel ilişkiler;

  • mesleki rekabet;

  • akademik rekabet;

  • kurumsal anlaşmazlıklar;

  • düşünsel veya ideolojik bağlılıklar;

  • araştırma konusuyla doğrudan ilgili kuruluşlara üyelik;

  • araştırma veya makaleye daha önce önemli ölçüde dâhil olunması;

  • danışmanlık veya akademik hiyerarşi ilişkileri ve

  • tarafsız değerlendirmeyi etkileyebilecek diğer durumlar.

İlgili mali olmayan çıkarların da beyan edilmesi gerekir.

5. Hakemlerin Çıkar Çatışmaları

Hakemler, bir değerlendirme davetini kabul etmeden önce mevcut, olası veya algılanabilecek çıkar çatışmalarını editörlüğe bildirmek zorundadır.

Hakemin aşağıdaki durumlarda değerlendirme davetini normal olarak reddetmesi gerekir:

  • yazarlardan biriyle yakın kişisel veya mesleki ilişkisinin bulunması;

  • bir veya daha fazla yazarla yakın dönemde ortak çalışma yapmış olması;

  • doğrudan rekabet hâlindeki benzer bir araştırma üzerinde çalışması;

  • makalenin sonucuyla ilgili doğrudan mali çıkarının bulunması;

  • bir yazarla önemli akademik veya mesleki anlaşmazlığının bulunması;

  • makalenin hazırlanmasına daha önce önemli ölçüde katkıda bulunmuş olması;

  • kurumsal ilişkisinin tarafsız değerlendirmeyi etkileyebilmesi veya

  • bağımsız ve nesnel değerlendirmeyi engelleyebilecek başka bir durumun bulunması.

Çıkar çatışması, hakemlik görevi kabul edildikten sonra fark edilirse hakem bunu gecikmeksizin editörlüğe bildirmelidir.

Hakemin değerlendirme sürecine devam edip etmeyeceğine ilgili editör karar verir.

6. Editörlerin Çıkar Çatışmaları

Editörler ve editör kurulu üyeleri, değerlendirmeye alınan çalışmalar konusunda tarafsız davranmalı ve ilgili çıkar çatışmalarını açıklamalıdır.

Bir editör aşağıdaki durumlarda makalenin editöryal sürecini yönetmemelidir:

  • makalenin yazarı veya ortak yazarı olması;

  • yazarlardan biriyle yakın kişisel veya mesleki ilişkisinin bulunması;

  • bir yazarla yakın dönemde ortak çalışma yapmış olması;

  • makaleyle ilgili doğrudan mali veya kurumsal çıkarının bulunması;

  • bir yazarla önemli akademik anlaşmazlığının bulunması;

  • araştırmanın gerçekleştirilmesine önemli ölçüde katılmış olması veya

  • editörün tarafsızlığını makul biçimde sorgulatabilecek başka bir ilişkisinin bulunması.

Bu gibi durumlarda makalenin sorumluluğu ilgili çıkar çatışmasına sahip olmayan başka bir yetkin editöre devredilir.

7. Editör veya Editör Kurulu Üyelerinin Makale Göndermesi

Baş Editör, editörler, editör kurulu üyeleri veya YZIB ile yakın ilişkili kişiler tarafından gönderilen makalelere ayrıcalıklı işlem uygulanmaz.

Bu tür makaleler, yazarlarla çıkar çatışması bulunmayan bağımsız bir editör tarafından yürütülür.

İlgili editör veya editör kurulu üyesi:

  • hakemlerin belirlenmesine;

  • gizli hakem bilgilerine erişilmesine;

  • makaleyle ilgili editöryal görüşmelere veya

  • nihai yayın kararına

katılamaz.

Diğer tüm başvurular için uygulanan aynı hakemlik ve yayın standartları bu çalışmalar için de geçerlidir.

8. Kurumsal Çıkar Çatışmaları

Aynı kurumda görev yapmak tek başına otomatik olarak çıkar çatışması anlamına gelmez.

Ancak editör, hakem ve yazarın aynı kurum, bölüm, araştırma grubu, proje veya yakın ilişkili organizasyonel yapı içerisinde yer alması durumunda editörlük, bu ilişkinin bağımsız değerlendirmeyi etkileyip etkilemeyeceğini veya etkiliyor olarak algılanıp algılanmayacağını değerlendirir.

Gerekli görülmesi hâlinde farklı bir editör veya hakem görevlendirilir.

9. Hakem Önerileri

Derginin gönderim sistemi izin verdiği durumlarda yazarlardan olası hakem önerileri alınabilir.

Yazarlar, bağımsız hakem değerlendirmesini zedeleyebilecek ilişkileri bulunan kişileri hakem olarak önermemelidir.

Yazarların:

  • sahte hakem kimliği oluşturması;

  • yanlış veya yanıltıcı hakem iletişim bilgisi sağlaması;

  • bağımsızlığı bulunmayan kişileri hakem olarak önermesi;

  • sahte hakem hesapları oluşturması veya kullanması ya da

  • hakemlik sürecini uygunsuz biçimde etkilemeye çalışması

yasaktır.

Hakem seçimini veya hakemlik sürecini manipüle etmeye yönelik girişimler ciddi yayın etiği ihlali olarak değerlendirilebilir.

10. Editöryal Bağımsızlık

Editöryal kararlar aşağıdaki ölçütlere dayanır:

  • bilimsel kalite;

  • özgünlük;

  • yöntemsel yeterlilik;

  • derginin amaç ve kapsamına uygunluk;

  • etik ilkelere uyum ve

  • çalışmanın bilimsel katkısı.

Editöryal kararlar ticari çıkarlar, kurumsal baskılar, kişisel ilişkiler, siyasi unsurlar veya uygun olmayan diğer dış etkilerden bağımsız olarak verilir.

11. Yayın Sonrasında Ortaya Çıkan Çıkar Çatışmaları

Yayın sonrasında daha önce beyan edilmemiş bir çıkar çatışması tespit edilirse YZIB, bu durumun yayımlanan çalışmanın güvenilirliği, yorumlanması veya bilimsel bütünlüğü üzerindeki etkisini değerlendirir.

Duruma göre dergi:

  • yazarlardan açıklama isteyebilir;

  • düzeltme yayımlayabilir;

  • editöryal bildirim yayımlayabilir;

  • Endişe Bildirimi (Expression of Concern) yayımlayabilir veya

  • beyan edilmeyen çıkar çatışmasının yayının bilimsel bütünlüğünü ciddi biçimde zedelediği durumlarda geri çekmeyi değerlendirebilir.

12. Çıkar Çatışmasının Beyan Edilmemesi

İlgili bir çıkar çatışmasının beyan edilmemesi, özellikle bu durumun bilinçli olması veya çalışmanın değerlendirilmesini ya da yorumlanmasını önemli ölçüde etkilemesi hâlinde yayın etiği ihlali olarak değerlendirilebilir.

YZIB gerekli gördüğünde olası bir çıkar çatışmasını değerlendirmek amacıyla ilgili kişilerden ek bilgi veya belge talep edebilir.

Vakalar derginin yayın etiği politikaları ve uluslararası kabul görmüş yayın etiği ilkeleri doğrultusunda değerlendirilir.

13. Beyan Sorumluluğu

Yazarlar, hakemler ve editörler kendileriyle ilgili olabilecek çıkar çatışmalarını belirlemek ve açıklamakla yükümlüdür.

Bir ilişkinin çıkar çatışması oluşturup oluşturmadığı konusunda tereddüt bulunması hâlinde beyan edilmesi tercih edilir.

Bir çıkar ilişkisinin açıklanmış olması tek başına makalenin yayımlanmasını, hakemlik yapılmasını veya editöryal görev üstlenilmesini otomatik olarak engellemez. Beyanın amacı şeffaflık sağlamak ve olası çatışmaların uygun biçimde yönetilmesine olanak vermektir.

14. Politikanın Güncellenmesi

YZIB, yayın etiği, araştırma bütünlüğü ve akademik yayıncılık standartlarındaki gelişmeler doğrultusunda bu politikayı gerektiğinde gözden geçirme ve güncelleme hakkını saklı tutar.